ΟΡΚΟΣ

Ο Όρκος, ο γιός της Έριδος, είναι Θεός που η επίκλησή του είναι αμετάβλητη, αμετάκλητη και απαράβατη από Θεούς και θνητούς. Ο Όρκος είναι συνδεδεμένος και δεσμευμένος από τον Λόγο και συνιστά απαραβίαστη δέσμευση ενώπιον Θεών και θνητών. Οι Ερινύες υπηρέτησαν ως Αμφίπολες στην γέννησή του και είναι ακαταπόνητες διώκτριες των Επιόρκων, δηλαδή αυτών που παρέβησαν τον Όρκο τους και των Ψευδόρκων, αυτών που εν γνώση τους έδωσαν ψευδή Όρκο.

Ο Ησίοδος συμβουλεύει:

“Τις πέμπτες να φυλάγεσαι, γιατί ᾽ναι φοβερές και τρομερές.
Γιατί την πέμπτη μέρα λεν πως οι Ερινύες διακονήσανε
τη γέννηση του Όρκου, που η Έριδα τον γέννησε για τους επίορκους όλεθρο.”

Ό Όρκος των Θεών γίνεται στο Ιερό όνομα της Στυγός, της πρεσβυτάτης κόρης του Ωκεανού και της Τηθύος, που καλό είναι να μην προφέρουμε τ’ όνομά της αναίτια, ως ανταμοιβή για την συμβολή της στην Νίκη των Θεών επί των Γιγάντων.
Η Ίρις, ως απεσταλμένη του Διός, φέρνει τον Μέγα Όρκο των Θεών, μαζί με το φημισμένο κρυστάλλινο ύδωρ μέσα σε χρυσή πρόχουν.

“Όποιος απ᾽ τους αθάνατους που κατέχουνε την κορυφή του χιονισμένου Ολύμπου
κάνει σπονδή με το νερό αυτό και αποδειχθεί επίορκος
κείτεται άπνοος για έναν ενιαυτόν. Κι ούτε ποτέ σιμώνει για φαγητό
νέκταρ και αμβροσία, μα κείτεται δίχως πνοή, δίχως μιλιά,
σε απλωμένο στρώμα και τον τυλίγει λήθαργος κακός.
Και μόλις φτάσει στο τέλος της αρρώστιας, στον Μέγα Ενιαυτό απάνω,
άλλος μετά τον άλλον τον περιμένει μόχθος δυσκολότερος:
χρόνια εννιά στερείται τους θεούς που ζουν αιώνια,
κι ούτε ποτέ σε σύσκεψη μαζί τους συμμετέχει, ούτε σε συμπόσιο
για εννέα χρόνια ολόκληρα. Μα τη δέκατη χρονιά και πάλι
στα συμβούλια συμμετέχει των αθάνατων που κατέχουν τα Ολύμπια δώματα.
Τέτοιον ορίσανε όρκο οι θεοί στο αθάνατο νερό της Στύγας,
το παμπάλαιο.
Κι η Στύγα μέσα από τόπο απόκρημνο το ρίχνει.”
Ησίοδος

Ό Όμηρος στην Ιλιάδα μάς διασώζει τον Όρκο της Ήρας στον Δία, ότι δεν επηρέασε τον Ποσειδώνα προκειμένου να στραφεί κατά των Τρώων:

“Μάρτυς μου η Γη και ο Ουρανός ο πλατύτατος επάνω
και της Στυγός τα ρέματα που χύνονται στον Άδην,
οπού 'ναι ο πρώτος και φρικτός των αθανάτων όρκος,
στην ιερή σου κεφαλή και στην νυμφική μας κλίνη,
που όρκον σ' εκείνην ψεύτικον δεν θα 'κανα ποτέ μου:
δεν είναι από δικιά μου βούληση που ο Κοσμοσείστης τώρα
τους Τρώες τσακίζει και τον Έκτορα, και διαφεντεύει ετούτους.”

Κι ο Ύπνος βάζει την Ήρα να του ορκιστεί ότι θα του δώσει για γυναίκα του την Πασιθέα:

“Εμπρός, ορκίσου μου στο απαράβατο νερό της Στύγας τώρα,
το να ‘σου χέρι απάνω βάζοντας στη Γη την πολυτρόφα,
στη λαμπαδούσα Θάλασσα το άλλο,
να μας γενούν μάρτυρες όλοι οι θεοί που ζουν στα Τάρταρα βαθιά στον Κρόνο γύρω,
αλήθεια κάποιαν απ’ τις νιότερες πως θα μου δώσεις Χάρες, την Πασιθέα, που τόσο ρέγομαι μέρα και νύχτα πάντα.”
Ιλιάδα

Στον κόσμο των θνητών ο Όρκος είναι καθοριστικής σημασίας, κυριαρχώντας σε όλες τις εκδηλώσεις του ιδιωτικού ή δημοσίου βίου. Έχει τέτοια βαρύνουσα σημασία που η παραβίαση του δεν αφορά την Πολιτεία και τους νόμους της, δηλαδή δεν τιμωρείται από αυτήν, αλλά ο Επίορκος είναι υπόλογος στους Ορκίους Θεούς και τιμωρείται από αυτούς.
Ο κατεξοχήν ‘Ορκιος Θεός είναι ο Δίας, ενώ Ορκία καλείται και η Θέμις. Βέβαια οι όρκοι παίρνονται στο όνομα και άλλων Θεών που καλούνται ως μάρτυρες, όπως στην Γαία και στον Ήλιο, στους Ποταμούς, στον Απόλλωνα, στον Ποσειδώνα, στον Ερμή, στον Άρη, στην Αφροδίτη, στην Άρτεμη, στην Αθηνά ενώ στην Εκάτη, στην Δήμητρα και στην Κόρη μαζί ορκίζονται αποκλειστικά οι γυναίκες.

“Πατέρα Δία, τρανέ κι ασύγκριτε, και σεις αθάνατοι άλλοι,
όποιοι απ᾿ τους δυο μας τους αμάλαγους πατήσουν όρκους πρώτοι,
σαν τούτο το κρασί κατάχαμα να τρέξει το μυαλό τους,
και των παιδιών τους, κι οι γυναίκες τους να πέσουν σε άλλα χέρια.”
Ιλιάδα

“Φέρτε δυο αρνιά, το πρώτο κάτασπρο κι αρνάδα μαύρη το άλλο,
της Γης και του Ήλιου, εμείς θα φέρουμε το τρίτο για το Δία.
Πέστε κι ο Πρίαμος να 'ρθει ο Βασιλιάς σας, να κάνει αυτός τον όρκο,
Κανένας άλλος·”
Ιλιάδα

Από τον όρκο των Αθηναίων Εφήβων βλέπουμε ότι οι Όρκοι παίρνονται και στο όνομα των Ωρών και των Προγόνων:
“Μάρτυρες μου γι’ αυτά ας είναι η Άγλαυρος, ο Ενυάλιος, ο Άρης, ο Ζεύς, η Θαλλώ, η Αυξώ, η Ηγεμόνη.”
Οι αθλητές ορκίζονται στον Βωμό του Ορκίου Διός στην Ολυμπία, μπροστά στο άγαλμα του Θεού που κρατά κεραυνό και στα δύο του χέρια καταδεικνύοντας την βαρύτητα του Όρκου, όπως και οι γυμναστές τους και οι κριτές των αγώνων.

Αντωμοσία ή Διωμοσία λέγεται ό Όρκος που δίνουν οι διάδικοι πριν από την Δίκη, όπου αναφέρουν πως αυτά που θα υποστηρίξουν είναι αληθή.

“οἱ μὲν ἀληθῆ κατηγορήσειν, οἱ δὲ ἀληθῆ ἀπολογήσεσθαι”, μας διασώζει ο Αρποκρατίων.

Ο Όρκος αποτελεί τον θρίαμβο του Εθιμικού Δικαίου έναντι του Πολιτικού νόμου, όπως ορίζει η Ελληνική οπτική του κόσμου, που στρέφει το βλέμμα της προς το Αιώνιο. Μετά την Ρωμαϊκή κατάκτηση επικρατεί η υπεροχή του Νόμου έναντι του Εθίμου, που περνάει στο Βυζάντιο και στην Τουρκοκρατία όπου η Εκκλησία δικάζει τους Ραγιάδες σύμφωνα με το Βυζαντινορωµαϊκό ∆ίκαιο, το οποίο θεωρεί και ταυτίζει ως “Χριστιανικό Νόμο”. Η στάση της Εκκλησίας είναι αρνητική ως προς το Έθιμο και ασκεί την επιρροή της ώστε αυτό να εκλείψει τελείως. Η Επανάσταση της Ανεξαρτησίας δεν προβλέπει Εθιμικό Δίκαιο, αλλά αυτό επανέρχεται με την Πράξη υπ’αρ. 64 (που αποτελούσε ερµηνευτικό διάταγµα του ψηφίσµατος ΙΘ’/1828) του Καποδίστρια που εκδόθηκε στις 4 Φεβρουαρίου 1830, προβλέποντας ισότητα μεταξύ Γραπτού και Άγραφου Δικαίου.

Ο Όρκος είναι μια μακρόχρονη δοκιμασμένη Παράδοση που συνέχει την κοινωνία δίνοντάς της αξιακό βάθος.
Ο ιδιωτικός όρκος ξεκινά με το “Νη” και ακολουθεί η επίκληση του Θεού στην Αιτιατική:
Νὴ Δία όπου στην περίπτωση του Διός το οριστικό άρθρο παραλείπεται, νὴ τὴν Ἀθηνᾶν, νὴ τὴν Ἄρτεμιν, νὴ τὸν Ποσειδῶ, νὴ τὼ Θεὼ, νὴ τὴν Ἑκάτην καλὸν γ’ ἔγωγε τουτονί, νὴ τὴν Ἀφροδίτην εὖ γε ταυταγὶ λέγεις.

Το “Όμνυμι” χρησιμοποιείται στους Δημόσιους θεσμικούς Όρκους και η ισχύς τους είναι καθολική. Στην περίπτωση αυτή ο Όρκος εντάσσεται σε Τελετουργικό πλαίσιο το οποίο υπαγορεύει τον τύπο των Όρκων.
Το “Όμνυμι” ακολουθείται κι αυτό από επίκληση Θεού στην Αιτιατική:
‘Όμνυμι Θεοὺς καὶ Θεάς, ὄμνυμι τὰς σπονδὰς, ὄμνυμι γαιήοχον Ἐννοσίγαιον“.
Έναν Επιχώριο τύπο Όρκου μας παραδίδει ο Θουκυδίδης που χαρακτηρίζεται μάλιστα και ως “Μέγιστος”:

“Και από καθένα αμοιβαίως θέλει δοθή ο επιχώριος και μέγιστος όρκος εκάστης πόλεως· ο τύπος δε του όρκου τούτου θέλει είσθαι ο εξής: «Θα εμμείνω πιστός εις τας συνθήκας και τας σπονδάς ταύτας με πάσαν δικαιοσύνην και άνευ ουδενός δόλου»”.

Υπάρχουν βέβαια και Όρκοι οι οποίοι έχουν μια στιγμιαία ή πιο μακροχρόνια διάρκεια, αλλά μπορεί να σπάσουν χωρίς συνέπειες και αυτοί είναι οι Αφροδίσιοι, οι οποίοι ορίζουν ότι:
“Αδροδίσιος όρκος ουκ εμποίνιμος”, δηλαδή δεν εμπίπτει σε ποινή.

Τ΄ αγγεία που χρησιμοποιούμε κατά το τελετουργικό του Όρκου τα σπάμε δηλώνοντας το αναπόδραστο αυτού και τα Όρκια ή Ορκομώσια, δηλαδή τις θυσίες, δεν τις καταναλώνουμε.

“Διότι το αρχαιότατον είναι και το σεβασμιώτατον, ο δε όρκος είναι το σεβασμιώτατον πάντων”
Αριστοτέλης