Ύμνος είναι η σύνθεση ενός ποιήματος, ωδής, άσματος η οποία άδεται ή απαγγέλλεται προς τιμήν Θεών και Ηρώων. Ο Ύμνος εντάσσεται μέσα σ’ ένα Λατρευτικό πλαίσιο δηλώνοντας την έκφραση του Ιερού μέσω της φωνής.
Ο Ύμνος είναι ένας Ναός της γλώσσας, γι’ αυτό τον λόγο φροντίζουμε επιμελώς την υγιεινή του στόματος πριν την εκφώνησή του και κυρίως δεν καπνίζουμε. Μπορούμε ν’ αρωματίσουμε την αναπνοή μας μασώντας ένα γαρυφαλλάκι, ή σπόρους γλυκάνισου, μια φλούδα λεμονιού ή πορτοκαλιού, δυόσμο ή μέντα.
Ο Ύμνος απαγγέλλεται με ρυθμό και υψηλή ένταση, “μεγαλόηχοι ύμνοι”, όπως άδει και ο Πίνδαρος, δίχως να φωνάζουμε κακόηχα, όταν αυτός απευθύνεται σε Ουράνιους Θεούς, με μέση ένταση για τους Ήρωες και χαμηλοφώνως σε Χθόνιους και Προγόνους.
Ο Ιερέας πριν εκφωνήσει τον Ύμνο ζητά από τους συμμετέχοντες να τηρήσουν με σεβασμό Ιερά Σιγή, ώστε τίποτα απρεπές να μην ακουστεί και διαταράξει την Ευσεβή ροή του τελετουργικού.
“Νερό φέρτε για τα χέρια και σιγήν κηρύξετ᾽ ευσέβειας,
δια να ευχηθούμεν έλεος προς τον πατέρα Δία.”
Ιλιάδα
Ο Ύμνος αρχίζει με την επίκληση του Θεού ή Θεών μέσω της γενεαλογίας του(ς) και του κατάλληλου ανά τελετή επιθέτου πριν ακουστεί το Όνομα του Θεού, το οποίο έχει βαρύνουσα και φορτισμένη λατρευτικά σπουδαιότητα. Ακολουθούν στοχευμένα, αναλόγως της τελετής, επίθετα, ο Μύθος και τα εγκώμια, με τον Ύμνο να κλείνει με την κατάλληλη έμμετρη Επωδό που επαναλαμβάνεται τρεις φορές και τον αποχαιρετισμό.
Ο Ύμνος δεν χρήζει ερμηνείας, αλλά τελετουργικά φυλασσόμενη απαγγελία.
“χρὴ τοίνυν πύλας ὕμνων ἀναπιτνάμεν αὐταῖς·”
Πίνδαρος
Έχουν διασωθεί αρκετοί “σταθεροί” ύμνοι Λατρευτικού περιεχομένου, όπως οι καλούμενοι Ομηρικοί, ήτοι μια συλλογή 37 ύμνων που αποδίδονται στον Όμηρο, λόγω της ποιητικής δομής τους. Οι Ύμνοι καλύπτουν μια χρονική περίοδο που ξεκινά από την Αρχαϊκή εποχή και ολοκληρώνονται στα Ελληνιστικά χρόνια. Οι Ύμνοι αυτοί απαγγέλλονταν από τους Ραψωδούς προκαταρτικά, πριν από την εισαγωγή στα Ομηρικά Έπη.
Ομοίως οι Δελφικοί, που βρέθηκαν χαραγμένοι σ’ ενεπίγραφους λίθους στον Θησαυρό των Αθηναίων, με εμφανή μουσικά σημεία. Οι Ύμνοι αυτοί συντέθηκαν για την Πυθαΐδα το 128 π.κ.χ. από τον αοιδό Αθήναιο και τον μουσικό Λιμήνιο.
Οι Ορφικοί είναι μια συλλογή 88 Ύμνων συντεθειμένοι από τους Ορφικούς Υμνολόγους και καλύπτουν μια περίοδο που είναι δύσκολο να οριστεί λόγω της γλωσσικής τους ανομοιογένειας. Οι Ύμνοι αυτοί έχουν χρήση μόνο στις Ορφικές Κοινότητες.
Ο φιλοσοφικός Ύμνος στον Δία του Κλεάνθους ο οποίος είναι μέρος ενός μη σωζώμενου φιλοσοφικού του έργου.
Οι “Ύμνοι” του Καλλιμάχου του Κυρηναίου είναι μια συλλογή 6 Ύμνων του 3ου αιώνα π.κ.χ. Οι Ύμνοι είναι βαθιά θρησκευτικού περιεχομένου και πιθανότατα αφιερώθηκαν σε Λατρευτικές τελετές.
Ο περίφημος ύμνος της Νεμέσεως του Μεσομήδους του 2ου μ.κ.χ. αιώνα, στον οποίον επίσης διασώθηκαν μουσικά σημεία όπως και αποσπάσματα ύμνων του ιδίου, τα οποία θεωρούνται όμως μη γνήσια.
Ύμνοι βεβαίως έχουν σωθεί ενταγμένοι στις Τραγωδίες και τις Κωμωδίες.
Ύμνους έχουν αφιερώσει στους Θεούς ο Μέγας Ιουλιανός και ο εξίσου Μεγάλος Πλήθων Γεμιστός.
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο και τον Παυσανία, ο αρχαιότερος συνθέτης Λατρευτικών ύμνων είναι ο Ωλήν από την Λυκία, τους ύμνους του οποίου τραγουδούσαν οι Ιέρειες της Δήλου.
Ένας άλλος επίσης ποιητής Λατρευτικών ύμνων προγενέστερος του Ομήρου, είναι ο Πάμφως ο Αθηναίος του οποίου ξεχωρίζει ο Ύμνος στην Δήμητρα, αφιερωμένος στα Ελευσίνια Μυστήρια.
Στην Οικιακή Λατρεία, οι Ύμνοι στους Εφεστίους Θεούς συντίθενται από τα μέλη εκάστου Οίκου, εκφράζοντας την ιδιαιτερότητά του.
Στη Δημοτελή Λατρεία, οι Ύμνοι στους Θεούς καλούνται “Παρθένοι Ύμνοι”, κάθε φορά δηλαδή αποτελεί σύνθεση νέων ύμνων καθώς συντίθενται από τους Ιερείς που θα τους υψώσουν προς τους Θεούς.
“Ἄρτεμιν τιμῶν θεὰν ὕμνοισιν”
Ευριπίδης, Ιππόλυτος
Οι ύμνοι που χαρακτηρίζονται ως Κλητικοί είναι αυτοί που έχουν κυρίως Επίκληση προς τους Θεούς, Αποπεμπτικοί αυτοί που άδονται επί τη ευκαιρία της αποδημίας Θεών (ξεπροβόδισμα), ενώ Απευκτικοί, οι Ύμνοι προς αποτροπή.
Ο Παιάνας είναι Λατρευτικός ύμνος που άδεται χορικά. Αφιερώνεται κυρίως στον Απόλλωνα και στην Αρτέμιδα και δρα κυρίως αποτρεπτικά. Όταν υψώνεται στον Απόλλωνα ο χορός είναι ανδρικός, ενώ στην Αρτέμιδα άδεται από χορό παρθένων. Μπορεί να συνοδεύεται με λύρα ή αυλό είτε χωρίς.
Ο Παιάνας βέβαια αποτείνεται και σε άλλους Θεούς όπως στον Σεισίχθονα Ποσειδώνα, στον Οπλοχαρή Άρη, στον Σωτήρα Ασκληπιό, στην Παιανία Αθηνά.
Ο Διθύραμβος είναι ο Λατρευτικός Ύμνος του Διονύσου και άδεται κι αυτός χορικά. Στην αρχή το ύφος του ήταν εκστατικό, οχληρό και πομπώδες. Η βασική αναφορά του Διθύραμβου είναι η γέννηση του Διονύσου, από την οποία διπλή γέννηση πήρε και τ’ όνομά του ο Ύμνος.
“«Μιξοβόαν» γὰρ Αἰσχύλος φησί διθύραμβον” μας διασώζει ο Πλούταρχος στο Περὶ τοῦ Εἶ τοῦ ἐν Δελφοῖς, δηλαδή μεμιγμένος με βοή.
Ο εκ Μυτιλήνης κιθαρωδός Αρίωνας διαμορφώνει στην Κόρινθο τεχνικά τον Διθύραμβο σε οργανωμένο χορικό άσμα που άδεται από κυκλικό χορό (Κυκλεύς) γύρω από Βωμό, είτε στεκούμενος είτε κινούμενος.
Ο Λάσος ο Ερμιονεύς, μουσικός στην Αθήνα την εποχή του Πεισίστρατου, δημιουργεί τον Αττικό Διθύραμβο. Εκμεταλλευόμενος το μεγάλο ηχητικό εύρος των αυλών δίνει στον Διθύραμβο μεγάλη μουσική ευελιξία. Ο Πίνδαρος μαθητής του Λάσου μας διασώζει ότι στον πρώιμο Διθύραμβο επικρατεί ο συριστικός ήχος, ενώ ο Λάσος συνθέτει “άσιγμες ωδές”, δηλαδή ωδές χωρίς να περιέχουν το σίγμα. Ο Πίνδαρος δίνει και την δική του εκδοχή για τον Διθύραμβο αποκαλώντας τον Λυθίραμβο, από την κραυγή του Θεού όταν απελευθερώθηκε (λύθι) από τα ράμματα στο μηρό του πατρός του Δία.
Ο Θέσπις στα μέσα του 6ου αιώνα π.κ.χ. καινοτομεί, ξεχωρίζοντας τον Εξάρχοντα, τον πρώτο χορευτή του Διθυράμβου, από τον υπόλοιπο Χορό. Του δίνει απαγγελία διαφορετικού μέτρου και ξεχωριστή μελωδία από αυτόν, δημιουργώντας διάλογο στον οποίον ο Χορός “ὑπεκρίνετο” στις ερωτήσεις του. Από αυτόν τον Διθύραμβο γεννιέται η Τραγωδία “ἀπό τῶν ἐξαρχόντων τὸν διθύραμβον”, μας λέει ο Αριστοτέλης στην Ποιητική του.
Στους ύμνους συγκαταλέγονται οι Καλλίνικοι, όταν υμνούμε τη Νίκη σε αθλητικό διαγωνισμό ή Νίκη σε μάχη. Ο Ηρακλής φέρει την προσωνυμία Καλλίνικος.
“ὕμνον κελάδησε καλλίνικον”
Πίνδαρος
Ο Υμέναιος, ο Γαμήλιος ύμνος που άδουν οι φίλες και θεράπαινες της νύμφης.
“Ὑμὴν ὦ Ὑμέναι' ἄναξ”
Ευριπίδης
Ο Επικώμιος, ο επαινετικός, ο εγκωμιαστικός ύμνος.
“ἴδια ναυστολέοντες ἐπικώμια”
Πίνδαρος
Η Ευχή εκφράζεται μ’ επίκληση του Θείου ώστε να πραγματοποιηθεί μια δήλωση δημόσιας ή ιδιωτικής υπόσχεσης, είτε μέσω προσφορών με την μορφή Θυσίας, είτε Ικεσίας.
“τῇ δ᾽ Ἀγροτέρᾳ κατὰ χιλίων παρῄνεσα
εὐχὴν ποήσασθαι χιμάρων εἰς αὔριον,”
Αριστοφάνης, Ιππής
Οι Λιταί είναι ευχές ψυχικού ή σωματικού άλγους και θλίψης. Ο Όμηρος τις εξυψώνει σε Θεότητες, κόρες του Διός, αδελφές της Άτης και στην όψη ρυτιδιασμένες, χολές και παραβλεπούσες.
“καὶ γάρ τε Λιταί εἰσι Διὸς κοῦραι μεγάλοιο,
χωλαί τε ῥυσαί τε παραβλῶπές τ᾽ ὀφθαλμώ,
αἵ ῥά τε καὶ μετόπισθ᾽ Ἄτης ἀλέγουσι κιοῦσαι.”
Ιλιάδα
Ο Ευριπίδης στην “Ελένη” μας δίνει μια μορφή Λιτής:
“Σεβάσμια Ήρα, ταίρι εσύ του Δία,
απ' τα δεινά, τους δόλιους, λύτρωσέ μας.
Στων αστεριών το φέγγος και στα ουράνια
που κατοικείς, υψώνουμε τα χέρια
και σε παρακαλούμε.”
Η Σαπφώ απευθύνει Λιτή στην Αφροδίτη:
“ποικιλόθρον' ἀθανάτ' Ἀφρόδιτα,
παῖ Δίος δολόπλοκε, λίσσομαί σε·
μή μ' ἄσαισι μηδ' ὀνίαισι δάμνα,
πότνια, θῦμον,”
Η Αρά η επίκληση της οποίας προκαλεί την Θεία Δίκη, είναι τιμωρός όσων πράττουν ανόσια έργα. Η Αρά αφού εκφωνηθεί είναι αδύνατο ν’ ανακληθεί. Συναντιούνται κυρίως στον πληθυντικό, Αραί, ως συγγενείς των Ερινυών, ή όπως μας λέει ο Αισχύλος στους “Επτά επί Θήβας” είναι το όνομα των Ερινυών στον Κάτω Κόσμο.
"Ώμοι πατρός δη νυν αραί τελέσφοροι"
Αισχύλος, Επτά επί Θήβας
Η Επωδός, η οποία άδεται στο τέλος κάθε Λατρευτικού Ύμνου κι επαναλαμβάνεται τρεις φορές, καθορίζει την τελετουργική έκβαση του Ύμνου. Η σύνταξη της Επωδού είναι καθοριστική και αντλεί την σύνθεσή της από το Λατρευτικό λεξιλόγιο.
Το Προσόδιον, όπως μας φανερώνει και η ονομασία του, είναι Λατρευτικό Πομπικό Άσμα που άδεται από Χορό με την συνοδεία αυλού, εντασσόμενα σε Ιερή Πομπή με κατάληξη τον Βωμό του εορτάζοντος Θεού. Πρώτοι συνέθεσαν Προσόδια ο Κλωνάς και ο Εύμηλος, αλλά κορυφαίοι ποιητές του είδους αναδείχθηκαν ο Πίνδαρος και ο Βακχυλίδης.
Τα Παρθένια είναι Χορικά Άσματα που άδονται από κόρες με συνοδεία αυλού και συνδέονται με αρχαιοσέβαστες Λατρείες.
Το Υπόρχημα είναι Χορικό Λατρευτικό Άσμα που συστήνεται προς χάριν του Απόλλωνος και της Αρτέμιδος στην αρχή, αλλά μετέπειτα αφιερώθηκε και σε άλλους Θεούς.
Κατά την εκτέλεσή του ένα μέρος του χορού τραγουδούσε εν στάση ή σχηματίζοντας κύκλο, ενώ το άλλο μέρος εκτελούσε ζωηρό μιμητικό χορό. Σε μια άλλη εκδοχή του, άδει ο Κορυφαίος του Χορού και ο υπόλοιπος χορεύει.
Η Ολολυγή, η δυναμική μετά λαρυγγισμού κραυγή των γυναικών κατά την Επίκληση Θεών, εκφράζοντας ως επί το πλείστον χαρά.
“ὀλολυγμὸν ἱερὸν εὐμενῆ παιώνισον,
Ἑλληνικὸν νόμισμα θυστάδος βοῆς”
Αισχύλος
Ο Θρήνος, η Πένθιμος Ωδή, η Θρηνωδία είναι το έμμετρο Επικήδειο Άσμα που άδεται χαμηλοφώνως από τα μέλη του Οίκου και τους συγγενείς ή από διακεκριμένους Θρηνωδούς, όπως ο Σιμωνίδης σε αντιφωνία με τον Γόο, το αυθόρμητο μοιρολόι των γυναικών. Ο Θρήνος ανήκει αποκλειστικά στην Προφορική Παράδοση και είναι ως προς το ύφος παρηγορητικός και γνωμικός.
“Και η λευκοχέρ' αρχίνησε τον θρήνον Ανδρομάχη
στην κεφαλήν του Έκτορος απλώνοντας τα χέρια:
«Άνδρα μου, νέος πέθανες, κι εμέν' αφήνεις χήραν
στο σπίτι με το τρυφερό παιδί που εμείς οι δυο
οι άμοιροι εγεννήσαμεν· και δεν θα μεγαλώσει
οϊμένα, ότι γρήγορα τούτη θα πέσ' η πόλις
τώρα που εσύ εχάθηκες”.
Ιλιάδα