Τα Χαλκεία είναι γιορτή αφιερωμένη στον Χαλκείο Ήφαιστο και στην Εργάνη Αθηνά, Θεών προστάτων και αρωγών των εργατών, των τεχνιτών, των επιστημόνων και των καλλιτεχνών.
Τα Χαλκεία εορτάζονται την Τριακάδα του μηνός Πυανεψιώνος.
“τὰ χαλκεῖα, ἑορτὴ παρ’ Ἀθηναίοις τῇ Ἀθηνᾷ ἀγομένη Πυανεψιῶνος ἕνῃ καὶ νέᾳ, ὥς φησιν Ἀπολλώνιος ὁ Ἀχαρνεύς”.
“Φανόδημος δὲ οὐκ Ἀθηνᾷ φησιν ἄγεσθαι τὴν ἑορτήν, ἀλλ’ Ἡφαίστῳ”
“καὶ χαλκεῖα ἑορτὴ ἐν τῇ Ἀττικῇ Ἡφαίστου ἱερὰ”
Πολυδεύκης
Ο χαλκός είναι μέταλλο ζωτικής σημασίας καθώς είναι συνδεδεμένος με τις αντιλήψεις των Ελλήνων για τον Κόσμο. Ο Ησίοδος μας μιλάει για το “χάλκειον γένος” των θνητών:
“Ζεὺς δὲ πατὴρ τρίτον ἄλλο γένος μερόπων ἀνθρώπων χάλκειον ποίησ᾽”.
Ο χαλκός είναι το πρώτο μέταλλο που οι Πρόγονοί μας έμαθαν να λειώνουν και να κατεργάζονται. Η γενίκευση της χρήσης του είχε ως αποτέλεσμα να καλούνται όλα τα μέταλλα με το όνομά του, αλλά και οι Σιδηρουργοί να καλούνται Χαλκείς, ακόμη και από τους ποιητές.
“ὡς δ᾿ ὅτ᾿ ἀνὴρ χαλκεὺς πέλεκυν μέγαν ἠὲ σκέπαρνον
εἰν ὕδατι ψυχρῷ βάπτῃ μεγάλα ἰάχοντα
φαρμάσσων: τὸ γὰρ αὖτε σιδήρου γε κράτος ἐστίν
ὣς τοῦ σίζ᾿ ὀφθαλμὸς ἐλαϊνέῳ περὶ μοχλῷ.”
Οδύσσεια
Τα κάτοπτρα που καθρεφτίζονταν οι Πρόγονοί μας ήταν στην πλειοψηφία τους από στιλβωμένο χαλκό. Ο άνεμος θρόιζε τα φύλλα της Ιεράς Δρυός στο φημισμένο Μαντείο της Δωδώνης, μεταδίδοντας τον ήχο στους χάλκινους λέβητες που στέκονταν πάνω στους Ιερούς Τρίποδες και το “Δωδωναίον Χαλκείον” χρηστηρίαζε.
Ο Φιλόστρατος μας λέει ότι η Δωδώνη ήταν χώρος “ὀμφῆς μεστόν” όπου τιμόταν η “Χάλκινη Ηχώ”.
Οι Χαλκόκρουτοι Κουρήτες κρούουν τις ασπίδες τους για να καλύψουν το κλάμα του Διός.
Οι Έλληνες τον χρησιμοποιούν ευρέως για να παράγουν ήχο από το “Χαλκείον”, το “Ηχείον”, το “Κεραύνιον Ηχείον”, το “Βροντείον”, τους “Λέβητες”, δηλαδή ιδιόφωνα όργανα που σήμερα τα ονομάζουμε Γκονγκ.
Χάλκινους Λέβητες έκρουαν οι γυναίκες κατά την κήδευση των Σπαρτιατών Βασιλιάδων.
“ἀποθανοῦσι δὲ τάδε· ἱππέες περιαγγέλλουσι τὸ γεγονὸς κατὰ πᾶσαν τὴν Λακωνικήν, κατὰ δὲ τὴν πόλιν γυναῖκες περιιοῦσαι λέβητας κροτέουσι.”
Ηρόδοτο
Χαλκίοικος είναι η προσωνυμία της Πολιούχου της Σπάρτης, Αθηνάς, οι εσωτερικοί τοίχοι του Ναού της οποίας, ήταν επενδυμένοι με χάλκινα ελάσματα.
Οι Αθηναίοι “πρῶτοι μὲν γὰρ Ἀθηνᾶν ἐπωνόμασαν Ἐργάνην“, όπως μας διασώζει ο Παυσανίας.
Το Ιερό της Αθηνάς Εργάνης που φιλοξενούσε και το άγαλμά της, που πιθανώς κρατούσε αδράχτι, δέσποζε στην βορειοδυτική πλευρά του Παρθενώνα.
Η Θεά θέτει υπό την προστασία της κάθε τεχνίτη που χρησιμοποιεί πρώτιστα τον Νου του καθώς και όλες τις συντεχνίες. Η Θεά δίδαξε στους θνητούς την υφαντική, το κέντημα, το γνέσιμο, το όργωμα, τη ναυπηγική τέχνη, εφηύρε τον αυλό, τη γλυπτική, τη χρυσοχοΐα, την αρχιτεκτονική, την τιθάσευση των ίππων (Δαμάσιππος).
Η Θεά είναι στενά συνδεδεμένη με τον Ήφαιστο, αφού μοιράζονται το Ηφαιστείον – τον Ναό που συναγωνίζεται στην τελειότητα και τον Παρθενώνα. Το Ηφαιστείον φιλοξενούσε τα δύο χάλκινα αγάλματα των Θεών, έργα του σπουδαίου γλύπτη Αλκαμένη. Ο Μυθικός Κύκλος τους είναι ευρύς και ξεκινά με την γέννηση της Θεάς, την δημιουργία της Πανδώρας, τον Εριχθόνιο…
"Ὑφαντικὴν καὶ ὑφαίνειν, δῶρα Ἐργάνης δαίμονος"
Αιλιανός
ΤΕΛΕΤΗ ΧΑΛΚΕΙΩΝ
Η τελετή αρχίζει με Πομπή, η οποία καταλήγει στον Βωμό της Αθηνάς και του Ηφαίστου. Εκεί, οι τεχνίτες αφιερώνουν τα παλιά εργαλεία της εργασίας τους.
ΑΝΟΙΓΜΑ
Κλύτε ώ Μάκαρες Θεοί
θνητών έξοχοι φίλοι
κραταιόν του Κόσμου στήριγμα.
Κλύτε Αθάνατοι Θεοί
και χάριν σπονδών δότε βροτοίς,
πάσης παιδείης Αρετήν
μεγίστην ευτυχίαν
και περιπόθητον ευδαιμονίαν
ΥΜΝΟΣ ΠΛΗΘΩΝΟΣ
Ας μην παύσω ώ Μάκαρες Θεοί,
να σας χρωστώ ευγνωμοσύνη,
για όλα τ' αγαθά που από εσάς λαμβάνω
και έχω λάβει με χορηγό τον Ύπατο Δία.
Ας μην παραμελήσω,
αναλόγως της δύναμης μου
το καλό του γένους μου.
Το να υπηρετώ πρόθυμα το κοινό καλό,
αυτό ας θεωρώ και δικό μου μεγάλο όφελος.
Ας μην γίνομαι αίτιο κανενός κακού,
από αυτά που τυχαίνουν στους ανθρώπους,
αλλά καλού, όσον δύναμαι,
ώστε να γίνομαι κι εγώ ευτυχής,
ομοιάζοντας σ' εσάς.
ΥΜΝΟΣ ΑΘΗΝΑΣ ΕΡΓΑΝΗΣ
Μεγίστη Θεά Παλλάδα, χρυσοστέφανη Αθηνά,
του Κόσμου Θεά μεγάλη,
πάνοπλη ξεπήδησες απ' του Πατρός μας
το σεπτό κεφάλι.
Θεά παρθένα, που διεγείρεις μέσα μας
τον άφθαρτο και φωτεινό νού.
Ασπιδοφόρα Άχραντη,
που πρυτανεύεις του Σύμπαντος Κόσμου.
Αδάμαστη Μήτιδα, που ενώνεις τις αντιθέσεις,
Κόρη τριτογένεια, άνθος λαμπρό στην όψη.
Συ, ο νους του Πατρός, γέμισες με νόμους
του Σύμπαντος το Κάλλος.
Συ, αυτά που υπάρχουν,
αυτά που θα γίνουν
κι αυτά που έχουν γίνει.
Ένδοξη Θεά, Γλαυκομμάτα Κόρη,
δωσ' μου δύναμη κι έρωτα ικανό να με ανεβάσει
από τους κόλπους της Γαίας,
στον ολόφωτο Όλυμπο.
Ελθέ Εργάνη Αθηνά
Φύλακα Αρχέγονε,
Ελθέ Εργάνη Αθηνά
των Τεχνών Προστάτιδα.
ΥΜΝΟΣ ΧΑΛΚΕΙΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ
Επικαλούμαι το Ιερό βλαστάρι του Διός και της Ήρας
τον Μεγασθενή Ήφαιστο.
Το Ακάματον Πυρ, τον Φωσφόρο, τον Πυρόεντα Θεό.
Αυτόν που καλλωπίζει τον Κόσμο των Θεών και των θνητών,
που αγλαά έργα τους θνητούς διδάσκει.
Χαλκέα, Πολυτέχνη, Παντοδίαιτε,
Πολύφρονε Θεέ.
Αυτόν που κατοικεί στον Ουρανό, στην Γαία
και στων θνητών τα σώματα.
Τον Κραταιό Κεραυνό, το Σκήπτρο και τη πολυθύσανη Αιγίδα
χάρισες στον Πατέρα Θεών και ανθρώπων.
Χαίρε έξοχε Τεχνίτη, εσένα επικαλούμαι
Προστάτη κι Αρωγέ όλων των Τεχνών.
Ελθέ Ήφαιστε Θεέ
Φύλακα Αρχέγονε
Ελθέ Ήφαιστε Θεέ
της Εργασίας Αρωγέ.
Ελθέ Ήφαιστε Θεέ
προστάτη μας Ακάματε.
ΚΛΕΙΣΙΜΟ
Χαίρετε ω Άνακτες Θεοί
μεθ' ημών αεί εστέ
κι εσείς μεν ούτω χαίρεστε
παύσατε νούσους χαλεπάς
και λύπες αποδιώξτε.