Με τον όρο Οικιακή Λατρεία δηλώνουμε το σύνολο των τελετουργιών εκείνων που εξασφαλίζουν Σταθερότητα, Ευημερία, Συνοχή και Διαχρονικότητα στον Οίκο. Η απόδοση τιμών στην Εστία και στους Εφεστίους Θεούς είναι η βάση του Λατρευτικού Κύκλου που μπολιάζει την θρησκευτική συνείδηση των θεραπευτών της σε όλα τα στάδια της Ελληνικής Λατρείας.
Ο Οίκος κατά το Ελληνικό Έθος είναι ένας ζωντανός οργανισμός που συνήθως ταυτίζεται με την ίδια την Θεά Εστία. Ο Οίκος στο σύνολό του περιλαμβάνει τ’ αγαθά, τα μέλη του, την περιουσία του, την Εστία του, τους Εφεστίους Θεούς, τους Προγόνους, τους Πατρώους Θεούς και όλους όσους βρίσκονται κάτω από την ίδια στέγη. Ο Οίκος είναι λοιπόν μια ευρύτερη και σαφώς ισχυρότερη πραγματικότητα, που διαφοροποιείται από αυτό που σήμερα καλείται Οικογένεια και περιλαμβάνει μόνο τα μέλη της. Διαμορφώνεται λοιπόν μια δυναμική αλληλεπίδραση μεταξύ Θεών, προγόνων, ανθρώπων, αγαθών και Γής.
Ο Οίκος έχει θρησκευτική, κοινωνική και οικονομική υπόσταση. Ο δε ορισμός που χρησιμοποιούμε στους καιρούς μας για τον Οίκο, σπίτι, προέρχεται από το λατινικό hospitium που σημαίνει “ξενώνας”.
Κάθε νέος Οίκος θεμελιώνεται με την τελετουργία του Γάμου. Το νέο ζευγάρι ανάβει την δική του Εστία, σπένδει Οίνο γλυκό στην Θεά και ξεκινάει η ζωή του Οίκου. Η Εστία είναι το κέντρο του Οίκου, διατηρείται άσβεστη κι εξασφαλίζει την Σταθερότητα. Στην Εστία καλωσορίζονται τα νέα μέλη του Οίκου, τα νεογέννητα βρέφη ή οποιοδήποτε ομόστεγο μέλος.
Πλησίον της Εστίας γευματίζουν τα μέλη του Οίκου εισάγοντας την κοινωνικότητα στην ζωή τους.
“Εστιη η πάντων εν δώμασιν υψηλοίσιν Αθανάτων τε θεών χαμαί ερχομένων τα’ανθρώπων Έδρην αίδιον έχαλχες πρεσβηίδα τιμήν Καλόν έχουσα γέρας και τιμήν.”
Ομηρικός Ύμνος Εστίας
Το πόσο σημαντική είναι η Εστία για τον Οίκο, μας το παραδίδει ο Ευριπίδης στην “Άλκηστις”, όταν μια θεραπαινίδα αφηγείται τις τελευταίες στιγμές της Αλκήστιδος:
“και πάει και στέκει
μπρος στην Εστία και τέτοια δέηση κάνει:
«Θεά μου, εγώ στον Άδη κατεβαίνω·
στερνή φορά προσπέφτοντας σ᾽ εσένα
να γνοιαστείς σε ικετεύω τα ορφανά μου·
στο γιο μου μια συντρόφισσα να δώσεις
που να τον αγαπά, και τίμιον άντρα
δώσε στη θυγατέρα μου· η ζωή τους
πρόωρα να μην κοπεί σαν τη δική μου,
της μάνας που τα γέννησε· ως το τέρμα
καλότυχα να ζήσουν τη ζωή τους
και με χαρά στην πατρική τους χώρα.”
Προστάτης της Ευημερίας και της Περιουσίας του Οίκου είναι ο Κτήσιος Ζεύς με μορφή Οικουρού Όφεως. Ο Βωμός του, που κατά πάσα πιθανότητα είναι ο Καδίσκος, μικρός μεταλλικός κάδος υγρών με δυό λαβές και καπάκι, ιδρύεται στον αποθηκευτικό χώρο και δέχεται ευχές για Ευημερία και αύξηση αγαθών. Στις λαβές του Καδίσκου πλέκουμε λευκό μαλλί και νήμα στο χρώμα του κρόκου. Το δε περιεχόμενό του είναι ένα υγρό μίγμα καθάριου ύδατος, ελαίου και πανκαρπίας, δηλαδή ή άπυρη θυσία διαφόρων καρπών με μέλι. Ο χώρος πρέπει να είναι επιμελώς τακτοποιημένος όπως αρμόζει στην παρουσία Βωμού.
“καὶ ὑμεῖς, ὦ θεοὶ κτήσιοι καὶ ἑστία πατρῴα καὶ δαίμονες οἱ κατέχοντες τοῦτον τὸν τόπον, χαίρετε”.
Διονύσιος Αλικαρνασσεύς
Βγαίνοντας από τον κυρίως Οίκο εισερχόμεθα στην αυλή του με τον περίβολο. Στην αυλή βρίσκεται ο Βωμός του Ερκείου Διός, ο“Ερκείος Βωμός”, όπως μας παραδίδει ο Πίνδαρος, που διασφαλίζει την προστασία του Οίκου και τους νόμους της Ξενίας, Ζεύς ἐπιτημήτωρ ἱκετάων τε ξείνων τε, στον οποίον ευχόμεθα για την Ειρήνη και Γαλήνη του Οίκου μας. Ο Βωμός συντηρούσε Πυρ όπως μας διασώζει ο Ευριπίδης στις Τρωάδες: “ἐφ᾽ ἑρκείῳ πυρᾷ”.
Οι θύρες της αυλής που καλούνται “ἑρκεῖαι πύλαι” μαζί με τον περίβολο (έρκος), οριοθετούν το εσωτερικό μέρος του Οίκου που μέχρι την κυρία είσοδο κυριαρχεί ο Ερκείος Ζεύς.
Αν δεν υπάρχει αυλή, όπως είναι πια σύνηθες στον σύγχρονο στριμωγμένο κόσμο, η Λατρεία του Ερκείου Διός αποδίδεται εσωτερικά του Οίκου, παραπλεύρως της Θύρας, ή μαζί με τον Κτήσιο Δία.
Οι Εφέστιοι Θεοί καλούνται και Ερκείοι Θεοί.
“Έχεις Ερκείον Δία;” ήταν η βασική ερώτηση στους υποψηφίους άρχοντες της Πόλεως.
Περνώντας και τις Ερκείες Πύλες βρισκόμαστε πια στην εξωτερική πλευρά του Έρκους και στις οδούς, όπου κυριαρχούν ο Απόλλων Ἀγυιεύς (ἄγυια-οδός) φύλακας των οδών, ο Προπυλαίος Ερμής και η Εκάτη. Επιστατούν τις οδούς προσφέροντας ασφάλεια και προστασία στον Οίκο.
Ο Προπυλαίος με μορφή κίονος στέκεται φύλακας των πυλών και ο Αγυιέας, με μορφή Οβελίσκου (τετράγωνη στήλη με οξεία απόληξη} ή Βωμίσκο σ’ εσοχή, εποπτεύει των οδών.
Η Εκάτη δεσπόζει στις τριόδους και αποτρέπει τα φαύλα των οδών να εισέλθουν στον Οίκο.
“ὦ δέσποτ᾽ ἄναξ, γεῖτον Ἀγυιεῦ, τοὐμοῦ προθύρου προπύλαιε,
δέξαι τελετὴν καινήν, ὦναξ, ἣν τῷ πατρὶ καινοτομοῦμεν·”
Αριστοφάνης, Σφήκες
Λατρεία ασκεί ο Οίκος εναρμονιζόμενος και με το Ιερό Σεληνιακό Ημερολόγιο, διατηρώντας την Ιερή περιοδικότητα του Ημερολογίου.
Στην Νεομηνία, δηλαδή τη Νέα Σελήνη, που σημαίνει την αρχή του Σεληνιακού μηνός, τιμάται ο Νεομήνιος Απόλλων και άπαντες οι Ολύμπιοι Θεοί, όπως μας λέει ένα σχόλιο στην Ὁμηρική Ὀδύσσεια υ 156 στηριζόμενο στὸν Φιλόχορο:
“Τὴν νεομηνίαν πάντων τῶν θεῶν νομίζουσιν εἶναι. ταύτην γὰρ οἱ πρόγονοι τοῖς θεοῖς ἀνέθεσαν διὰ τὸ πρώτην αὐτὴν εἶναι τοῦ μηνός, πάσας τε τὰς ἀρχὰς προσῆψαν αὐτοῖς, ὀρθῶς ποιοῦντες· τοὺς γὰρ ἁπάντων ἄρχοντας τοῖς ὁμοίοις χρὴ γεραίρειν. καὶ τῶν σίτων τὰς ἀπαρχὰς πᾶσι τοῖς θεοῖς ἀπονέμομεν. τοῦ δ᾽ Ἀπόλλωνος ταύτην εἶναι νομίζειν τὴν ἡμέραν εἰκότως τὸ πρῶτον φῶς τῶι αἰτιωτάτωι τοῦ πυρός, ἐκάλουν τε αὐτὸν καὶ Νεομήνιον. ἡ ἱστορία παρὰ Φιλοχόρωι.”
Αλλά κι ένα σχόλιο στον Νεμεόνικο του Πινδάρου:
“αἱ γὰρ τῶν μηνῶν ἀρχαὶ ἱεραὶ εἰσι τοῦ Ἀπόλλωνος, καθὸ ὁ αὐτὸς δοκεῖ εἶναι τῷ ἡλίῳ·”
Η Νεομηνία απορροφά μέσα της την πρώτη ημέρα του μηνός, γι’ αυτό και η αρίθμηση ξεκινά από την Δευτέρα Ισταμένου. Η ημέρα είναι Ιεροτάτη και γι’ αυτόν τον λόγο τα ημερολόγια δεν εντάσουν άλλη εορτή στον κύκλο τους πλην αυτής.
Όπως μας διασώζει ο Ηρόδοτος, την ημέρα αυτή οι Αθηναίοι έφτιαχναν την “Μελιτόεσσα”, πίτα εκ μέλιτος, και ο Λουκιανός μας μιλάει για Νουμηνίους άρτους: “ἄρτοι μέντοι ἦσαν σιφαῖοι, οὐ φαῦλοι, καὶ ἄλλοι νουμήνιοι”.
Την Νεομηνία λοιπόν τελούμε Καθαρμό στον Οίκο μας σε όλα τα επίπεδα, στεφανώνουμε τ’ αγάλματά μας, λιβανίζουμε τα Ιερά μας κι ευχόμεθα στον Νεομήνιο Απόλλωνα και στους Ολυμπίους Θεούς για την Ευημερία μας.
Η εορτή έχει και δημόσια τελετουργία στον Παρθενώνα, για την οποία θα αναφερθούμε εκτενέστερα στην Δημοτελή Λατρεία.
Η δευτέρα Ισταμένου είναι αφιερωμένη στον Αγαθό Δαίμονα του Οίκου, στους Χθονίους Θεούς, στους Ήρωες και τους Προγόνους. Στον Αγαθοδαίμονα αποδίδουμε τιμές Προστάτου και Παρόχου της Οικιακής Ευδαιμονίας.
Η τετάρτη Ισταμένου είναι αφιερωμένη στον Ερμή, στον Αποτροπαίο Ηρακλή, στην Πάνδημο Αφροδίτη, στον Έρωτα.
Την έκτη Ισταμένου έχουμε Οικιακή Λατρεία Αρτέμιδος. Αφιερώνουμε στην Θεά τους Σελήνες Άρτους.
Την δεκάτη Φθίνοντος αποδίδουμε Οικιακή Λατρεία στην Αθηνά και στον Εικάδιο Απόλλωνα.
Την τριακοστή ημέρα του μηνός, την Τριακάδα, δίδονται τα Εκάτια Δείπνα προς τιμήν της Τριοδίτης Εκάτης. Αφιερώνουμε ένα μέρος του δείπνου στην Θεά προσφέροντάς το σε μια Τρίοδο, το οποίο θα καταναλωθεί από όποιον έχει ανάγκη ή από τα ζώα των οδών. Είναι και ημέρα μνήμης των προγόνων μας και ενδείκνυται να επισκεπτόμεθα τους τάφους των.
“τριοδίτις γαρ και τρίγληνος και ταις τριακάσι δ' αυτή τα δείπνα φέρουσι”
Ο Απολλόδωρος στον Αθήναιο.
Όπως έχει προαναφερθεί για την τελετουργία του Γάμου, στον Οίκο λαμβάνουν χώρα επίσης τα Ονοματοθέσια- Αμφιδρόμια των βρεφών, η Γενέθλιος τελετή και μέρος της Κήδευσης.