Ιερό σύμφωνα με την Ελληνική αντίληψη, είναι ένας ευρύς Κύκλος απόδοσης σεβασμού προς το Θείον. Το Ιερό θέτει τα όρια μεταξύ αυτού που θα καθιερωθεί ως “Ιερόν” και θ’ αφιερωθεί στο Θείον και αυτού που καλούμε σήμερα “Κοσμικόν” και αφορά τις καθημερινές δραστηριότητες του ανθρώπου.
Το Ιερό αφορά αποκλειστικά το Θείον, είναι απαραβίαστο και δεν επιτρέπεται η χρήση του για τις καθημερινές ανθρώπινες δραστηριότητες που αφορούν τον γήινο βίο του. Ό άνθρωπος αναγνωρίζει ως Ιερό έναν τόπο, ένα σκεύος, έναν ποταμό, ένα δέντρο, έναν βράχο και τον παραχωρεί στην σφαίρα των Θεών.
“εἰς τὴν ὑπηρεσίαν θεοῦ”
Το Ιερό καθορίζει τον χώρο και τον χρόνο που αυτό θα εκδηλωθεί, δίνοντάς τους μια δυναμική αλληλεπίδραση.
Ένας τόπος αναγνωρίζεται ως Ιερός από έναν κύκλο συνθηκών που τον καθιστούν τέτοιον. Το φυσικό κάλλος που είναι εξ ορισμού Ιερό…
…ένας επιβλητικός βράχος που δεσπόζει στον χώρο, όπως ο Ιερός Βράχος των Αθηνών, ένα μεγαλοπρεπές δέντρο όπως η Ιερά Δρυς της Δωδώνης, μια Πηγή αφιερωμένη στις Νύμφες των Υδάτων “πηγαῖαι κόραι”, ένα κατάφυτο Άλσος όπως η Ιερά Άλτις στην Ηλεία τα όρια της οποίας χάραξε ο Ηρακλής και την αφιέρωσε στον πατέρα του Δία.
Ιερότητα προσλαμβάνουν και οι Νόμοι όπως “ὁ περὶ θυσιῶν νόμος”, οι Ποταμοί όπως το “ἱερὸν ῥόον Ἀλφειοῖο”, η Θυμέλη δηλαδή ο Βωμός καύσεως, η Οικιακή Εστία, τα τελετουργικά σκεύη και βέβαια υπεράνω όλων ίσταται το Ιερό Όρος ο Όλυμπος.
Ο Ησίοδος μας λέει για το “ ἱερὸν γένος ἀθανάτων” δηλώνοντας την κοινή γενεαλογία τους.
Αντιλαμβανόμαστε την βαθιά Ευσέβεια των Ελλήνων για τον κόσμο με την οφειλόμενη Ιερότητα που αποδίδουν σ’ αυτόν. Ξεχωριστή θέση προσλαμβάνει και ο Κύκλος ο οποίος θεωρείται Ιερός, βρίσκεται υπό την προστασία του Διός και αποτελεί θεμέλιο της Ελληνικής αντίληψης για τον κόσμο.
“οἳ δὲ γέροντες
εἵατ᾽ ἐπὶ ξεστοῖσι λίθοις ἱερῷ ἐνὶ κύκλῳ”
Ιλιάδα
Το Ιερό αγκαλιάζει και τον χρόνο και μέσω του Ιερού Σεληνιακού Ημερολογίου ορίζει τις Ιερές ημέρες που είναι αφιερωμένες στους Θεούς, στους Ήρωες και τους Προγόνους. Ορίζει επίσης και τον Ιερό Οικιακό κύκλο.
Ιεροί αναγνωρίζονται και οι Οδοί που ακολουθούν οι Μύστες ή οι Θεράποντες των Θεών εν Πομπή και συνδέουν την Πόλη μ’ ένα Ιερό.
Η Ιερά Οδός, που ξεκινά από την Πύλη του Κεραμεικού με προορισμό τα Προπύλαια του Ιερού της Δήμητρος, είναι η περιώνυμη όλων.
Η μεγαλειώδης και σπαρμένη με απαράμιλλο κάλλος Ιερά Οδός που αρχίζει από την είσοδο του Τεμένους του Απόλλωνος στους Δελφούς, είναι αυτή που ακολουθούν οι θεοπρόποι την εβδόμη του μηνός Βυσίου αρχικά και κάθε εβδόμη του μηνός υστερότερα, οδηγεί στον περίφημο Βωμό των Αλκμεωνιδών ή των Χίων όπως έγινε γνωστός αργότερα και τον μεγαλοπρεπή Ναό του Θεού.
Η Ιερά Οδός που βάδιζε η μεγαλοπρεπής Ιερά Πομπή μ’ επικεφαλής τους Ελλανοδίκες από την Ήλιδα στον Βωμό του Διός στην Ολυμπία, σηματοδοτούσε την έναρξη των Ολυμπιακών αγώνων.
Οι εκφάνσεις του Ιερού όπως αντιλαμβανόμαστε είναι πολυδιάστατες και πολύμορφες και δύσκολο να καλυφθούν στο σύνολό τους.
Ο Βωμός, ο Ναός, το Τέμενος, το Άλσος, ο Περίβολος θα τύχουν ξεχωριστής αναφοράς σε άλλο κείμενο.
Όσιο είναι ό,τι είναι καθιερωμένο από τους Θεούς, στο οποίο όμως μετέχει και ο άνθρωπος εκπληρώνοντας το καθήκον του σε Θεούς, Ήρωες και Προγόνους. Ό,τι καθορίζει ο ανθρώπινος νόμος καλείται “Δίκαιον” και ό,τι ο Θεϊκός “Όσιον”. Εν αντιθέσει με το Ιερό που ανήκει αποκλειστικά στο Θείον, στο Όσιο μετέχει και ο άνθρωπος.
“πρὸς θεῶν ὅσιον καὶ πρὸς ἀνθρώπων δίκαιον”
Αντιφών
Όπως το “Ιερόν”, έτσι και το “Όσιον” έχει έναν ευρύ Κύκλο που αυτό εκδηλώνεται. Ο Θουκυδίδης θέτει τον σαφή διαχωρισμό μεταξύ τους μιλώντας για ”ἱερὰ καὶ ὅσια”, δηλαδή την διάκριση της Θεϊκής σφαίρας από την εγκόσμια.
Το προσφιλές στους Θεούς δηλώνεται με την φράση “ὅσιόν ἐστι”, φράση που αποτελεί και την τελική ευχή μετά το πέρας των τελεστικών δρωμένων.
Στους Δελφούς, οι πέντε Ιερείς που έχουν την φροντίδα του Μαντείου μ’ επικεφαλής τον Προφήτη, καλούνται Όσιοι.
Ο Αριστοφάνης στους “Βατράχους” καλεί τους Μύστες του Ιάκχου Οσίους.
“πλούσιο από μύρτα στεφάνι πολύκαρπο ανέμισε
και το χορό για τους οσίους μύστες
με χτύπους εσύ του ποδιού σου
ξέθαρρους, ω Ίακχε”
Ο Ευριπίδης απονέμει στην Αθήνα την τιμή της Οσίας Πόλης, αφού αυτή θεωρείτο η Ευσεβέστερη των Πόλεων.
“Παλλάδος ὁσία πόλις”.
Ο Αισχύλος καλεί “ὅσιον” όποιον πεθαίνει υπέρ των “ἱερῶν πατρῴων”.
Οι προσφορές στους νεκρούς Όσιες και νόμιμες χαρακτηρίζονται.
Το Όσιο είναι αυτό που καθορίζει έναν Ευσεβή και Δίκαιο βίο, αποτελώντας μια προσφορά των Θεών στους ανθρώπους, ώστε αυτοί ελεύθεροι να προσεγγίσουν αυτούς.
Αγνό ή Αγνεία είναι εκείνη η προπαρασκευαστική κατάσταση καθαρότητας πριν έλθουμε σ’ επαφή με τα Ιερά και τα Όσια. Το Αγνό δημιουργεί ένα πέπλο προστασίας και ασφάλειας όταν πρόκειται να έρθουμε μέσω τελετής σ’ επαφή με το Θείο. Το Αγνό έχει κι αυτό ένα ευρύ φάσμα εκδήλωσης που ξεκινά από τους Θεούς, τα Στοιχεία της Φύσης, μέχρι τις ανθρώπινες σχέσεις, όπως η Φιλία.
Η κατεξοχήν Αγνή Θεά είναι η χρυσόθρονος Αγνή Αρτέμιδα, όπως μας λέει ο Όμηρος. Αγναί Θεαί καλούνται και η Δήμητρα με την Κόρη. Από τους Θεούς, Aγνῖται προσφωνούνται ο Δίας και ο Απόλλων. Ο Δημοσθένης μάς διασώζει μέσω του όρκου των Ιερειών του Διονύσου, των Γεραρών, ότι αυτές κρατήθηκαν “Αγνές απ’ ανδρός συνουσίας”. Η Άγνος, η Λυγαριά, το αγαπημένο φυτό της Ήρας έχει αναφροδισιακές ιδιότητες και “οὗ τοὺς κλάδους αἱ ἐν τοῖς θεσμοφορίοις ἁγνεύουσαι γυναῖκες μετεχειρίζοντο ὡς ὑπόστρωμα”, μας λέει ο Διοσκουρίδης.
Ο Αισχύλος στις Ικέτιδες “από των παρθένων τ’ αγνό στόμα χαρούμενα ξεχύνονταν τραγούδια με τους γλυκούς αχούς της λύρας”.
Το κατεξοχήν Αγνό Φυσικό Στοιχείο είναι το Πυρ. Γι’ αυτόν τον λόγο χρησιμοποιείται στις Θυσίες, στους Καθαρμούς ή στους Όρκους.
“διὰ τοῦ πυρός ὀμνύναι”
Δημοσθένης
Το Ύδωρ έχει ανάλογες ιδιότητες όταν αυτό προέρχεται από Ιερή Πηγή, Ιερό Ποταμό ή αγνιστεί δια του Πυρός.
Αγνό χαρακτηρίζεται επίσης κάθε τόπος, τελετή ή σκεύος αφιερωμένο σε Θεό.
Το αίμα της θυσίας είναι αγνό, ενώ αυτό του φόνου μιαρό.
Ο Ξενοφάνης μάς λέει για την εξαγνιστική δύναμη του λιβανωτού:
“"ἐν δὲ μέσοις ἁγνὴν ὀδμὴν λιβανωτὸς ἵησιν".
Στα Προπύλαια του Ασκληπιείου της Επιδαύρου δέσποζε η επιγραφή που προετοίμαζε τον Ικέτη του Θεού για την διαδικασία Αγνείας που θ’ ακολουθούσε μέχρι την ίασή του:
“Ἁγνόν χρῆ νηοῖο
θυώδεος ἐντός ἰόντα ἔμμεναι· ἁγνείη δ’
ἔστι φρονεῖν ὄσια”.
Αγνός πρέπει να παραμείνεις σαν έρθεις μέσα στο θυμιασμένο ναό. Αγνότητα δε, είναι να φρονείς όσια.
Απέναντι στο Ιερό στέκεται το ανίερο, στο Όσιο το ανόσιο και στο Αγνό το μιαρό.
“Να σέβονται οι άνθρωποι όλα τα θεία
και όλοι να κάνουν το δίκαιο και όσιο
και να σκέφτονται µόνο ό,τι είναι καλό.”
Αριστοφάνης